فضاي روستايي زارچ یزد
منطقه تاريخي «زارچ» در شمال باختری يزد واقع شده و اسم باني آن چندان روشن نيست؛ بنا به روايتي «زارچ» از جمله بناهاي «زال زر» است. قنات زارچ يكي از قنات‌هاي كهن منطقه يزد است كه آب آن هنوز جاري است. در تاريخ آمده است كه امير مبارزالدين محمد و فرزندانش،‌ دوازده روستا در بلوك رستاق و ميبد و قهستان احداث كردند كه از آن جمله، مظفر آباد زارچ مي‌توان نام برد. آب جوي زارچ در يزد معروف بوده و به همين دليل با حفر نقب‌هاي زيرزميني از آن استفاده كرده‌اند، اين جوي از آثار «ارسلان خاتون» همسر سلطان علاء الدوله كالنجار است. زارچ از قديم، داراي مردمي خونگرم و صادق و با فرهنگ بوده و بزرگاني را نيز در خود پرورده است كه از جمله مي‌توان لسان الحق عبدالوهاب متخلص به «محرم» را نام برد كه ديواني در مدح شهداي كربلا دارد. آثار تاريخي زارج عبارت‌اند از :

  فضاي روستاي اشكذر یزد
اشكذر يكي از بخش‌هاي شهرستان يزد است كه در شمال باختری آن واقع شده و داراي آب و هواي گرمسيري معتدل است. آب آن در قديم از قنات تأمين مي‌شد. اين قنات امروزه خشك شده و جاي آن را چاه‌هاي عميق گرفته است. گفته‌اند كه اشكذردر زمان اشكانيان توسط «اشكين زال» كه از ملوك الطوايف بوده، ساخته شده و فيروزآباد مجومرد كه جزو‌ اشكدز است به فرمان «فيروز شاه بن يزد گرد بن بهرام گور» بنا شده است. در قرن هشتم، به فرمان پسران «شيخ تقي‌الدين دادا محمد» هفت خانقاه در يزد،‌ اردكان، ميبد، اشكدز، هفتادر، بندرآباد و مجومرد ساخته شد كه برخي از آن‌ها منهدم شده‌اند. خانقاه اشكذر عمارتي بلند داشته و املاك بسار وقف آن بوده است. نمونه ای از تلاش و تكاپوي كويريان در مبارزه با شن‌هاي روان را مي‌توان در احداث جنگل‌هاي تاق و گز در اشكدز مشاهده كرد.

روستای محمد آباد یزد
روستای محمد آباد یزد ، در 7 كيلومتري جنوب يزد و كنار راه يزد ـ كرمان قرار دارد. بناي برجي مربوط به 400 سال قبل و غاري در ارتفاعات مجاور روستا كه آبشار زيبايي دارد، از اهم آثار ديدني روستا محسوب مي‌شود. محمدآباد در يك منطقه كوهپايه ای قرار گرفته است. كوه تخت‌بان در جنوب آن قرار دارد. آب و هواي روستا معتدل و خشك است.

 روستای مدوار یزد
روستای مدوار یزد، در 40 كيلومتري جنوب يزد و 10 كيلومتري باختر راه يزد ـ دهشير قرار دارد. يك گردشگاه قديمي به نام شاه نشين از اهم آثار ديدني و زيارتگاهي به نام قدمگاه از مهم ترين آثا مذهبي روستاست. روستاي مدوار در يك منطقه كوه پايه ای قرار گرفته است. كوه مدوار در باختر و كوه سرخ از رشته شيركوه چسبيده به اين آبادي است. آب و هواي روستا معتدل و خشك است.

روستای عزآباد (يزآباد) یزد
روستای عزآباد (يزآباد) یزد،  در 38 كيلومتري شمال باختری يزد و 8 كيلومتري باختر جاده يزد ـ نایین قرار دارد و از روستاهاي قديمي استان يزد محسوب مي‌شود. بناي اوليه روستا به سلطان سنجر خوارزمشاهي منسوب است كه در سال 590 هجري در خطه يزد بر مسند فرمانروايي نشست و ده سال بعد اين روستا را بنا نهاد. مهم ترين آثار تاريخي و مذهبي روستا را ـ قلعه عزآباد كه قلعه ای بزرگ و كهن است و مسجد جامع روستا كه از آثار دوران صفوي است، تشکیل می دهند. روستاي عزآباد در يك منطقه دشتي قرار گرفته و تپه‌هاي شني به ويژه قسمت جنوبي آن را فرا گرفته‌اند. آب و هواي روستا گرم و خشك است.

روستای زين آباد یزد
روستای زين آباد یزد،  در 10 كيلومتري جنوب باختری يزد و كنار راه يزد ـ تفت قرار دارد. اين روستا داراي معبد زرتشتي و يك درخت كهن سال است كه از قدمت قابل توجهي برخوردارند. علاوه بر آن ها، ويرانه‌هاي چندين آب انبار و كاروان سرا در محدوده روستا ديده مي‌شود. روستاي زين‌آباد در يك منطقه ميان كوهي واقع شده و دنباله كوه سنگ تراش از رشته شير كوه است كه در جنوب آبادي قرار گرفته است. روستا آب و هواي معتدل خشك دارد.

روستای ابراهيم‌آباد یزد
روستای ابراهیم آباد در 37 كيلومتري شمال باختری يزد و در 3 كيلومتري باختر جاده يزد ـ نایین قرار دارد. زيارتگاه سيد تاج الدين مهم ترين ديدني اين روستاست كه گنبدي بسيار زيبا و ديدني دارد.روستاي ابراهيم آباد كه در يك ناحيه دشتي قرار گرفته است آب و هواي گرم و خشك دارد و تپه‌هاي شني باختر آبادي را فرا گرفته‌اند.

روستای فهرج یزد
 روستای فهرج یزد،  در 3 كيلومتري جنوب خاوري يزد و كنار راه اصلي يزد ـ بافق قرار دارد. مهم ترين آثار تاريخي روستا شامل يك قلعه باستاني و آب انباري قديمي است. مساجد قديمي و زيارتگاهي به نام شهدا دارد. مسجد جامع فهرج به نظر برخي از كارشناسان معماري و باستان‌شناسي از لحاظ سبك معماري و طرح شايد كهن‌ترين مسجدي باشد كه در ايران زمين ساخته شده است. روستاي فهرج در يك منطقه كويري قرار دارد كه كوه چلته در شمال خاوري آن است. اين روستا به خاطر قرار گرفتن در كوير آب و هواي گرم و خشك دارد.

روستای ميمونه یزد
 روستای ميمونه یزد، در 36 كيلومتري شمال باختر يزد و در 6 كيلومتري باختر جاده اصلي قرار دارد. روستا داراي قلعه ای كهن و بقعه ای به نام بقعه ميرزا محسن است كه در نوع خود ديدني هستند. روستاي ميمونه در يك منطقه كويري قرار گرفته و تپه‌هاي شني خاور و شمال خاور آن را فراگرفته‌اند. اين روستا داراي آب و هواي گرم و خشك است.

روستای بندر آبادیزد
روستای بندرآباد یزددر 37 كيلومتري شمال باختر يزد و 7 كيلومتري جاده يزد ـ نایین قرار دارد.اهميت تاريخي اين آبادي بیش تر مربوط به شخصيت شيخ تقي الدين دادا عارف مشهور قرن هفتم هجري يزد است كه در بندرآباد خانقاه و مسجدي ساخته و‌ آن جا را به عنوان مركزي براي پيروان خود در آورده بود. اين عارف نامي در سال 700 در بندرآباد درگذشته و در خانقاه خود به خاك سپرده شده،‌ ولي پس از چند روز جسد او را از آن جا به يزد انتقال داده‌اند. اهم آثار تاريخي و ديدني‌هاي اين روستا عبارتند از :
ـ مسجد بندرآباد كه به سبك مساجد قرن هشتم هجري با گنبدي آجري ساده و محرابي با گچبري و منبري با كاشي‌هاي معرق است.
ـ مسجد جامع روستا كه در نزديك بقعه سلطان محمود شاه قرار دارد. اين مسجد داراي گنبدي بلند است و بر منبر آن تاريخ 809 هجري خوانده مي‌شود. جا شمعي اين مسجد از آثار كهن و قديمي مسجد محسوب مي‌شود.
ـ امام زاده سيد حسين كه در جوار بقعه سلطان محمود شاه قرار دارد.
ـ بقعه و مقبقره سلطان محمود شاه فرزند شيخ تقي‌الدين دادا و از صوفيان و عرفاي نامدار منطقه كه متصل مسجد است و قسمتي از بناي آن را ريگ روان پوشانده است.
روستاي بندرآباد در يك منطقه دشتي قرار دارد و اطراف آن را تپه‌هاي شني فرا گرفته‌اند. آب و هواي آن گرم و خشك است.

روستاي ركن آباد اردكان
روستاي ركن آباد اردكان، در 18 كيلومتري جنوب خاوري اردكان و كنار جاده اردكان ـ يزد قرار دارد. داراي آثار تاريخي و مذهبي جالب توجهي است كه مهم‌ترين آن ها عبارتند از:
ـ آب انبار قديمي روستا كه تاريخ بناي آن 1039 هـ.ق است.
ـ بقعه حافظ جمال كه به نام چهل دختران مشهور است و مورد احترام مردم آبادي است.
ـ خانه‌اي قديمي با معماري ويژه ، داراي بادگير بلند و منسوب به دوره قاجاريه.
ـ قلعه‌اي گلي كه شن‌هاي روان آن را در بر گرفته‌اند.
ـ مسجد جامع محله بالا كه داراي گنبد است و سنگ محراب آن تاريخ 927 هـ.ق را دارد. روستاي ركن آباد در يك منطقه دشتي واقع شده و تپه‌هاي شني در شمال باختري و باختر آبادي قرار گرفته است. اين روستا آب و هواي گرم و خشك دارد

 روستاي عقدا اردكان

روستاي عقدا اردكان،  در 40 كيلومتري شمال باختري اردكان و كنار جاده يزد ـ اصفهان قرار دارد و از روستاهاي تاريخي استان است كه ديدني‌هاي جالب توجهي دارد. مهم ترين اين ديدني‌ها عبارتند از :
ـ كاروان سراي حاج ابوالقاسم رشتي كه بناي آجري بزرگي است كه دروسط آبادي قرار دارد. اين كاروان سرا به سبك كاروان‌سراهاي شاه عباسي ساخته شده و بر سنگ ساختان آن تاريخ 1269 خوانده مي‌شود. نام سازنده اين بنا كه از بازرگانان مشهور آن زمان بوده است در كتابچه موقوفات يزد آمده است.
ـ حمام نو كه تاريخ بناي آن 1055 است.
ـ حصار خواجه نصير كه براي محافظت از خانه‌هاي آبادي ساخته شده و قسمتي از برج و ديوار خاوري آن هنوز باقي مانده است.
ـ قلعه سام كه قلعه‌اي بزرگ است و از گل و خشت بنا شده و برج‌هاي نيمه ويرانه‌اي از آن به جاي مانده است.
ـ مسجد هلاكو كه مسجدي است آجري و كوچك كه در دو طبقه احداث شده و بر سنگ بناي آن تاريخ 1123 خوانده مي‌شود.
ـ مسجد جامع كه داراي گرم‌خانه و ايوان تابستاني است و از سبك معماري آن مي‌توان حدس زد كه از بناهاي قرن هشتم هجري است.
ـ مسجد شمس كه بناي آن طبق سنگ نوشته موجود مسجد‌، به 1090 هجري مربوط مي‌باشد.

روستاي مهرجرد اردكان
روستاي مهرجرد اردكان،در 11 كيلوتري جنوب اردكان و 2 كيلومتري باختر جاده يزد ـ اردكان قرار دارد. در مورد وجه تسميه آبادي در كتاب جامع مفيدي آمده است كه مهرنگار دختر انوشيروان ساساني بوده كه اين آبادي را بنا نهاد و آن را مهرگرد نام گذاشت كه اكنون به مهرجرد معروف شده است. در اين روستا قلعه‌اي كهن وجود دارد كه نشان از قدمت آبادي است. علاوه بر آن مدرسه عتيق كه ويرانه بناي گنبدوار آن باقي مانده است، در روستا مشهود است. احتمال دارد اين بنا ويرانه مسجد مظفريه باشد كه بنا بر نوشته تاريخ جديد يزد ، شرف الدين مظفر در سده هشتم در ناحيه ميبد بنا كرده است. مسجد جامع روستا نيز كه بر سر در آن تاريخ 778 خوانده مي‌شود، از بناهاي جالب توجه روستاست، ضمن اين‌كه امام‌زاده‌اي به نام خديجه خاتون كه مورد احترام و رجوع اهالي و روستاييان اطراف است، در روستا وجود دارد. روستاي مهرجرد در يك منطقه دشتي قرار گرفته و داراي آب و هواي معتدل و خشك است.

روستاي هفتادر اردكان
 روستاي هفتادر اردكان ؛  در 34 كيلومتري شمال باختري اردكان و كنار جاده اردكان ـ نايين قرار دارد. در اين روستا دروازه‌اي آجري و قديمي وجود دارد كه بخشي از آن به جا مانده است. اين بنا در خاور آبادي واقع شده و در بين اهالي به دروازه «بزگله كن» معروف است. بناي دروازه به قرن نهم هجري قمري مربوط است. آثار مذهبي روستا نيز در خور توجه ويژه است. مسجد جامع كه از گل و خشت بنا شده و داراي گرم‌خانه و ايوان تابستاني است و بر سنگ گورهاي آن تاريخ قرن دهم هجري خوانده مي‌شود. روستاي هفتادر در يك منطقه كويري واقع شده و داراي‌ آب و هواي معتدل خشك است.

روستاي فيروزآباد اردكان
 روستاي فيروزآباد اردكان،در 9 كيلومتري جنوب اردكان و كنار جاده يزد ـ نايين قرار دارد. روستا داراي دو آب انبار قديمي به نام‌هاي آب انبار ملاحسن با كتيبه‌اي به تاريخ 940 هـ.ق و آب انبار محله بالا است كه در سال 951 هـ.ق ساخته شده است. مسجد جامع اين روستا نيز قديمي است و طبق نوشته درب ورودي آن در سال 866 هـ.ق ساخته شده است. روستاي فيروزآباد در يك منطقه دشتي واقع شده و داراي‌ آب و هواي معتدل خشك است.

روستاي خرانق اردكان
 اين روستا در 85 كيلومتري خاور اردكان قرار دارد و از روستاهاي تاريخي منطقه يزد محسوب مي‌شود. ديدني‌هاي اين روستا عبارتند از :
ـ بناي مشهدك كه نزديك گورستان روستاست و مردم‌ آبادي آن را نمازگاه حضرت رضا (ع) مي‌دانند. در اين بنا سنگ نبشته‌اي بر ديوار است كه تاريخ آن 595 هجري است و حكايت از عبور حضرت رضا (ع) از اين روستا دارد.
ـ مزار بابا خادم كه بنايي گنبدوار و ساده است و در ميان كشتزارهاي خرانق قرار دارد.
ـ كاروان‌سراي شاهزاده كه به فرمان محمد ولي ميرزا فرزند فتح علي شاه بر جاي يك كاروان سراي قديمي ساخته شده است.
ـ مسجد جامع روستا كه داراي سنگ قبري به تاريخ 499 هجري قمري است.
روستاي خرانق در يك منطقه كوه پايه‌اي قرار گرفته است و رودخانه فصلي خرانق در خاور و قلعه كوه در شمال باختر آن است. خرانق داراي آب و هواي معتدل خشك است.

روستاي قطرم بافق
روستاي قطرم بافق در 50 كيلومتري شمال راه اصلي و راه آهن زرند ـ بافق قرار دارد آب و هواي روستا معتدل خشك است. از مهم‌ترين مراكز مذهبي روستا مي‌توان از هشت مسجد نام برد كه يكي از آن‌ها به نام مسجد دقيانوس كبير شهرت دارد و قبله آن با قبله حقيقي اندكي متفاوت است. هم‌چنين زيارتگاهي به نام پير در روستا وجود دارد كه مورد رجوع زوار محلي قرار مي‌گيرد. روستاي قطرم در يك منطقه دره‌اي قرار گرفته است و كوه باجگان از شمال، جنوب و خاور آبادي را در برگرفته است كه بخش خاوري آن را كوه آسياب مي‌گويند و غار انجير بره در جنوب آبادي قرار گرفته است. يك هاون سنگي به طول يك متر و ضخامت 5/1 متر در اين روستا قرار دارد.

فضاي روستايي بهاباد بافق
بهاباد يكي از بخش‌هاي شهرستان بافق است كه عنوان آن از دو واژه «به» و «آباد» به معني «آبادي بهتر يا بهترين‌آباد» تشكيل شده است. بهاباد به خاطر موقعيت ويژه‌اش بارها به دست جباران تاريخ افتاده يا با قهر طبيعت به كلي نابوده شده است. فرقه اسماعيليه دراطراف اين بخش قلعه‌هاي مستحكمي داشتند؛ زماني كه هلاكوخان براي سركوب آن‌ها به اين منطقه آمد ، آنان علاوه بر انهدام قلعه‌ها ، بهاباد را هم با خاك يكسان كردند كه آثار اين خرابي به نام «شهرك» در چند كيلومتري بهاباد فعلي قرار دارد. آثار تاريخي بهاباد عبارت‌اند از : مسجد جامع، آب انبار حاج مهدي، مقبره ملا عبدالله و شيخ ضياء الدين و تعدادي قلعه و برج كه از اين ميان مسجد جامع بهاباد از شكوه و عظمتي ويژه برخوردار است.

روستاي منشاد تفت
 روستاي منشاد تفت  در 47 كيلومتري جنوب تفت و 13 كيلومتري جنوب راه مهريز ـ تفت قراردارد. مهمترين اثر ديدني اين روستا مسجد جامع آن است كه از بناهاي شاه يحيي مظفري است و در سال 774 هجري قمري ساخته شده است.روستاي منشاد در دره‌اي سبز و خرم قرار دارد كه با‎غ‌ها و درختان فراواني آن را در بر گرفته است و در تابستآن‌ها ييلاق و گردشگاه مردم يزد و پيرامون آن است. كوه چنبر در خاور و كوه جرزين در باختر آبادي واقع شده و هر دو كوه از رشته شير كوه هستند. آب و هواي روستا معتدل خشك است.

روستاي فراشاه تفت
 روستاي فراشاه تفت ، در 8 كيلومتري تفت و در كنار راه تفت ـ دهشير قرار دارد. از آثار تاريخي اين آبادي غاري در دامنه كوه و يك چنار كهن‌سال است كه حكايت از قدمت منطقه دارد. مهمترين مراكز مذهبي روستا نيز شامل 4 مسجد و دو حسينيه است كه در اين بين زيارتگاه قدمگاه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. سنگ خوش نقشي در محراب زيارتگاه وجود دارد كه تاريخ 512 هـ.ق را نشان مي‌دهد. اين بنا به امر «گرشاسب بن علي» از امراي ديلمي در همين تاريخ ساخته شده و در آن تاريخ به نام مسجد مشهد علي ابن موسي الرضا شهرت داشته است. افزون بر اين كتيبه،‌ يادگارهايي با مركب سياه بر ديوارهاي اين بنا نوشته شده كه تاريخ آن مربوط به سده‌هاي 6 و 7 هجري قمري است. روستاي فراشاه در يك ناحيه دره‌اي قرار گرفته است. كوه انجيراني در شمال و شير كوه در جنوب آن قرار دارد و آب و هواي معتدل خشك است.

مزرعه شريف مهريز
روستا مزرعه شريف مهريز  در 20 كيلومتري جنوب خاوري مهريز و يك كيلومتري باختر جاده يزد ـ كرمان قرار دارد. دو قلعه كهن درنزديكي مزرعه و يك قلعه ديگر در داخل آن مهم ترين آثار تاريخي روستا را تشكيل مي‌دهند. روستاي مزرعه شريف در يك منطقه كويري قرار گرفته و داراي آب و هواي معتدل خشك است.
 
روستاي مهر پادين

 روستاي مهر پادين ؛ از مراكز بخش شهرستان مهريز است و از قديمي‌ترين نقاط استان محسوب مي‌شود. تاريخ مهر پادين با پيشينه تاريخي مهريز عجين است و احتمالاً مكان اوليه و قديمي اين شهر بوده است. مهم ترين آثار تاريخي و ديدني‌هاي اين روستا عبارتند از :
ـ درخت سرو كهن در محله منگ آباد كه عمر آن را 1500 سال تخمين زده‌اند.
ـ قلعه قديمي دون گائون كه يك قلعه سنگي است و در نزديك محله بغداد آباد قرار دارد.
ـ منار قديمي روستا كه ارزش ديداري قابل توجهي دارد.
ـ زيارتگاه شاه صفي الله در جنگ آباد.
ـ مسجد جامع و منار آن كه بناي آن به سده هشتم هجري مربوط است.
ـ امام زاده كشته خان مربوط به سده هشتم هجري.
ـ مسجد جامع بغداد آباد مربوط به سده دهم هجري.
/پایان متن //